Türkiye’nin patates alanındaki ilk ve tek araştırma merkezi olan Niğde Patates Araştırma Enstitüsü, yerli ve milli çeşit geliştirme çalışmalarıyla hem ülke tarımına hem de dünya pazarlarına katkı sağlıyor. Enstitü Müdürü Uğur Pırlak, kurumun yürüttüğü projeler, üretim verileri ve hedeflerini anlattı.
PATATESİN KÜRESEL ÖNEMİ
Patates, dünya genelinde açlık sorununa çözüm olabilecek en kritik tarım ürünlerinden biri. Buğdaya göre yüzde 75, pirince göre ise yüzde 58 daha fazla enerjiye sahip olan patates, aynı zamanda protein açısından da üstünlük taşıyor. Pırlak, “Dünya patates üretiminin yarısı yemeklik olarak tüketiliyor. Kalan kısmı ise işlenmiş gıda, nişasta, hayvan yemi ve tohumluk olarak değerlendiriliyor. Atıklardan dahi etanol üretmek mümkün” dedi.
TÜRKİYE’NİN PATATES ÜRETİMİNDEKİ GÜCÜ
Türkiye, buğday, şeker pancarı, arpa ve domatesten sonra en çok üretimi yapılan beşinci bitki olarak patateste güçlü bir konumda. Agro-ekolojik çeşitliliğin avantajıyla yılın neredeyse 9 ayı hasat yapılabiliyor.
2024 verilerine göre ülke genelinde 6,9 milyon ton patates üretildi. Niğde, Kayseri, Konya ve Afyonkarahisar illeri toplam üretimin yüzde 45’ini tek başına karşıladı. Niğde, 2023’te 757 bin ton, 2024’te ise 915 bin ton patates üretimiyle ilk sırada yer aldı.
2024 VERİMLİ, 2025 UMUTLU
2024 yılı, üretim açısından yüksek verimle tamamlandı. Ancak arz fazlası nedeniyle fiyatlarda dalgalanma yaşandı. Bakanlık, iç tüketim ve ihracat destekleriyle süreci dengeledi.
2025 yılının ilk 6 ayında 112 bin ton patates ihracatı yapılarak yaklaşık 19 milyon dolar gelir sağlandı. Azerbaycan, Irak, İran, Gürcistan ve Suriye gibi ülkeler başlıca ihracat pazarları oldu.
TOHUMLUK VE ÇEŞİT GELİŞTİRME ÇALIŞMALARI
Enstitü, 2007’den bu yana yürüttüğü ıslah projeleriyle yerli ve milli tohumluk üretiminde önemli ilerlemeler kaydetti. Bugüne kadar 11 yerli patates çeşidi tescil edilerek tarıma kazandırıldı. Bu çeşitler arasında ONARAN2015, FATİH, NAHİTA, LEVENTBEY, MURATBEY ve NİĞŞAH dikkat çekiyor.
Enstitü ayrıca, Türkiye’de ilk kez yerli patates çeşitlerinin özel sektöre satışını da gerçekleştirdi. Bu sayede üreticilerin sertifikalı tohumluklara erişimi kolaylaştı.
SANAYİYE VE RENKLİ ÇEŞİTLERE YÖNELİK ÇALIŞMALAR
Niğde Patates Araştırma Enstitüsü, sanayiye yönelik cipslik ve nişastalık çeşitler üzerinde çalışmalar yürütüyor. Pırlak, “Bu yıl UĞUR ismini verdiğimiz bir cipslik çeşit tescil edildi. Ayrıca patates siğil hastalığına dayanıklı üç yeni çeşit geliştirdik” dedi.
Enstitü ayrıca Türkiye’de bir ilke imza atarak renkli patates cipsleri geliştirdi. Şu anda 10 farklı renkli genotip üzerinde çalışmalar sürüyor.
ULUSAL VE ULUSLARARASI ETKİNLİKLER
Geliştirilen çeşitlerin tanıtımı için Türkiye’nin birçok ilinde demonstrasyon çalışmaları yapılıyor. Çiftçilere yönelik eğitim programları düzenleniyor, tarım fuarlarında yerli çeşitler tanıtılıyor.
Enstitü, TAGEM ve TİKA iş birliğiyle KKTC, Türk Cumhuriyetleri ve Balkanlar’da da projeler yürütüyor. Bu sayede yerli çeşitlerin uluslararası adaptasyon kabiliyeti test ediliyor.
GELECEĞE YÖNELİK AR-GE HEDEFLERİ
Enstitü, DNA düzeyinde yürüttüğü Ar-Ge faaliyetleriyle patatesin “parmak izi”ni çıkartarak genetik veri tabanı oluşturuyor. Patates kist nematodlarına karşı da karantina kapsamında bilimsel çalışmalar yapılıyor.
Uğur Pırlak, sözlerini şöyle tamamladı: “Her yıl en az iki yeni yerli çeşit tescile sunulacak. Hem üreticilerimizin maliyetlerini düşürmek hem de ülkemizi patates sektöründe dışa bağımlılıktan kurtarmak için çalışmalarımızı kararlılıkla sürdürüyoruz.”
